કોરોના પછી ભારત સામે વધુ ગંભીર આરોગ્ય સંકટ: વાયુ પ્રદૂષણની ચેતવણી

લગભગ પાંચ વર્ષ પહેલાં કોરોનાની મહામારીએ ભારતની આરોગ્ય વ્યવસ્થાની નબળાઈઓને ખુલ્લી પાડી હતી.

હવે એ જ દેશ સામે એક વધુ શાંતિથી વિકરતી પરંતુ એટલી જ ઘાતક આરોગ્ય ઇમરજન્સી ઊભી થઈ છે, જેને નિષ્ણાતો કોરોના કરતાં પણ વધુ લાંબા ગાળાનો ખતરો ગણાવી રહ્યા છે. યુકેમાં કાર્યરત ભારતીય મૂળના વરિષ્ઠ ડોક્ટરોએ ચેતવણી આપી છે કે વાયુ પ્રદૂષણ હવે માત્ર પર્યાવરણીય સમસ્યા નથી, પરંતુ ભારતની સૌથી મોટી જાહેર આરોગ્ય સંકટ બની ગયું છે. જો સમયસર અને વ્યાપક પગલાં નહીં લેવાય, તો શ્વસનતંત્ર અને હૃદય સંબંધિત રોગોની આ લહેર દેશની પહેલેથી જ દબાણમાં આવેલી આરોગ્ય વ્યવસ્થાને સંપૂર્ણપણે અચલ બનાવી શકે છે.

લંડન અને લિવરપૂલમાં પ્રેક્ટિસ કરતા તબીબોના જણાવ્યા મુજબ, ખાસ કરીને ઉત્તર ભારતના મહાનગરોમાં શ્વસન સંબંધિત રોગો રોગચાળાની જેમ ફેલાઈ રહ્યા છે. ડિસેમ્બર મહિનામાં માત્ર દિલ્હીની હોસ્પિટલોમાં જ શ્વાસની તકલીફ લઈને આવતા દર્દીઓની સંખ્યામાં 20થી 30 ટકાનો વધારો નોંધાયો છે. ચિંતાજનક વાત એ છે કે આ દર્દીઓમાં મોટી સંખ્યામાં એવા લોકો સામેલ છે, જેમને અગાઉ ક્યારેય દમ, એલર્જી કે ફેફસાની બીમારી નહોતી. સતત ઝેરી હવામાં શ્વાસ લેતા રહેવાના કારણે હવે સ્વસ્થ માનાતા લોકો પણ ક્રોનિક બ્રોન્કાઇટિસ, અસ્થમા અને ફેફસાની ક્ષમતા ઘટવાની ગંભીર સમસ્યાનો ભોગ બની રહ્યા છે.

લંડનની સેન્ટ જ્યોર્જ યુનિવર્સિટી હોસ્પિટલના કાર્ડિયોલોજિસ્ટ ડૉ. રાજય નારાયણના કહેવા મુજબ, હૃદય રોગોના વધતા કેસો પાછળ માત્ર ખોરાક, જીવનશૈલી અથવા સ્થૂળતાને જવાબદાર ઠેરવવું ખોટું છે. વાહનો, ઉદ્યોગો અને વિમાનોમાંથી નીકળતા અતિસૂક્ષ્મ પ્રદૂષક કણો સીધા લોહીમાં પ્રવેશ કરે છે અને હૃદયની ધમનીઓમાં સોજો અને બ્લોકેજ સર્જે છે. લાંબા ગાળે આ સ્થિતિ હાર્ટ એટેક અને સ્ટ્રોકના જોખમને અનેક ગણું વધારી દે છે. તેમણે ચેતવણી આપી કે જો પ્રદૂષણ પર અંકુશ નહીં મૂકાય, તો ભારતને માત્ર આરોગ્ય જ નહીં, પરંતુ ઉત્પાદન ક્ષમતા ઘટવાથી મોટો આર્થિક ફટકો પણ સહન કરવો પડશે.

ભારતની COVID-19 સલાહકાર સમિતિના પૂર્વ સભ્ય ડૉ. મનીષ ગૌતમનું માનવું છે કે ઉત્તર ભારતમાં લાખો લોકો અત્યારે જ આ મૌન સંકટની પીડા ભોગવી રહ્યા છે. તેમના કહેવા મુજબ, પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટે અત્યાર સુધી લેવામાં આવેલા પગલાં અપૂરતા છે અને ‘સમુદ્રમાં ટીપા’ સમાન સાબિત થઈ રહ્યા છે. જેમ દેશે ટીબી (TB) નિયંત્રણ માટે રાષ્ટ્રીય સ્તરે વ્યાપક ઝુંબેશ ચલાવી હતી, તેવી જ તાકીદ અને ગંભીરતા સાથે હવે શ્વસન અને હૃદય રોગો સામે લડત આપવાની જરૂર છે. નીતિ નિર્માણથી લઈને જમીન પર અમલ સુધી દરેક સ્તરે સ્પષ્ટ દિશા અને રાજકીય ઇચ્છાશક્તિ જરૂરી હોવાનું તેઓ માને છે.

નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે આ સંકટનો સામનો કરવા માટે શ્વાસની તકલીફોને સામાન્ય શરદી કે ઉધરસ ગણીને અવગણવાની માનસિકતા બદલવી પડશે અને વહેલા નિદાન પર ભાર મૂકવો પડશે. સાથે જ, વાહનોના પ્રદૂષણ પર કડક નિયંત્રણ, પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટને અસરકારક રીતે પ્રોત્સાહન, અને ઉદ્યોગોમાં પ્રદૂષણમુક્ત ટેકનોલોજીનો વ્યાપક અમલ અનિવાર્ય બન્યો છે. વાયુ પ્રદૂષણ હવે માત્ર શહેરોની સમસ્યા નથી; તે ભારતના દરેક નાગરિકના આયુષ્યને ધીમે ધીમે ટૂંકાવી રહ્યું છે. ડોક્ટરોની આ ચેતવણી સરકાર અને સમાજ બંને માટે લાલબત્તી સમાન છે, જેને અવગણવાની કિંમત દેશને ભારે પડી શકે છે.