આજનો ભારત એક વિચિત્ર વિરોધાભાસમાંથી પસાર થઈ રહ્યો છે. એક તરફ આપણે ચંદ્ર પર પહોંચવાની અને વિશ્વગુરુ બનવાની વાતો કરીએ છીએ, તો બીજી તરફ ગલીઓના નાકે જ્ઞાતિવાદ, ધર્મવાદ અને વર્ગવિગ્રહના સમીકરણો માંડીએ છીએ.’ભારતીય‘ હોવાનો ગર્વ હવે ક્યાંક ‘હું આ જ્ઞાતિનો છું‘ કે ‘હું આ ધર્મનો છું‘ તેવા અહંકાર નીચે દબાઈ રહ્યો છે. જ્યારે સમાજમાં એકતાનો પાયો જ ડગમગતો હોય, ત્યારે તેના પર વિકાસની ભવ્ય ઈમારત ચણવી કેટલી યોગ્ય છે?
આઝાદીના આટલા વર્ષો પછી પણ આપણા દેશનું રાજકારણ ‘વિકાસ‘ કરતા ‘વોટ બેંક‘ પર વધુ નિર્ભર છે.નેતાઓ જાણે છે કે જો લોકો એક થઈ જશે, તો તેઓ રોજગારી અને મોંઘવારીના પ્રશ્નો પૂછશે. એટલે જ, તેમને જ્ઞાતિના નામે અનામત કે ધર્મના નામે ધ્રુવીકરણના વાડામાં પૂરી દેવામાં આવે છે.ચૂંટણી સમયે ઉમેદવારની લાયકાત કરતા તેની જ્ઞાતિ કે ધર્મ જોવામાં આવે છે. આનાથી સક્ષમ નેતૃત્વને બદલે ‘સમૂહનું નેતૃત્વ‘ કરનારા લોકો સત્તા પર આવે છે, જે રાષ્ટ્રહિત કરતા પક્ષહિત કે જ્ઞાતિહિતને વધુ મહત્વ આપે છે.ભારત એ વિવિધતાઓનો દેશ છે, જ્યાં ધર્મ એ આધ્યાત્મિક શાંતિનું સાધન હોવું જોઈએ. પરંતુ વર્તમાનમાં ધર્મનો હથિયાર તરીકે ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે. ધર્મને રાજકીય હથિયાર બનાવી દેવામાં આવ્યો છે. એકબીજાના ધર્મ પ્રત્યે અસહિષ્ણુતા ફેલાવીને ભયનું વાતાવરણ ઉભું કરવામાં આવે છે.
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ પોતાને પહેલા હિન્દુ, મુસ્લિમ, શીખ કે ખ્રિસ્તી માને છે અને ‘ભારતીય‘ ઓળખને ગૌણ ગણે છે, ત્યારે રાષ્ટ્રીય અખંડિતતા જોખમાય છે. ધર્મના નામે થતા દંગા કે વિવાદો માત્ર માનવતાને જ નહીં, પણ દેશના અર્થતંત્રને પણ વર્ષો પાછળ ધકેલી દે છે. જાતિવાદની સાથે સાથે આર્થિક વર્ગવિગ્રહ પણ વધ્યો છે. સમાજનો એક વર્ગ અતિશય સમૃદ્ધ બની રહ્યો છે, જ્યારે બીજો વર્ગ પાયાની જરૂરિયાતો માટે સંઘર્ષ કરે છે. આ અસમાનતા ઈર્ષ્યા અને અસંતોષ જન્માવે છે, જે હિંસક આંદોલનોમાં પરિણમે છે.જ્ઞાતિવાદ એ ભારતીય સમાજનું એવું વળગણ છે જે આધુનિક યુગમાં પણ ગયું નથી. લગ્નથી લઈને વ્યવસાય સુધી, હજી પણ જ્ઞાતિના વાડાઓ નડતરરૂપ બને છે.
કોઈપણ દેશ ત્યારે જ પ્રગતિ કરી શકે જ્યારે તેના નાગરિકો ‘સામૂહિક શક્તિ‘ માં માનતા હોય. જ્યારે સરકારી તંત્રમાં પણ જ્ઞાતિ અને ધર્મના આધારે પક્ષપાત થવા લાગે, ત્યારે ન્યાય પ્રણાલી નબળી પડે છે.
સોશિયલ મીડિયા પર જ્ઞાતિ-ધર્મના નામે થતી લડાઈઓ યુવાનોની માનસિકતાને ઝેરી બનાવી રહી છે. જે ઉંમરે તેમણે ઇનોવેશન અને સ્ટાર્ટઅપ વિશે વિચારવું જોઈએ, તે ઉંમરે તેઓ ‘ઈતિહાસના બદલા‘ લેવાની વાતો કરે છે. હડતાલ, રસ્તા રોકો આંદોલનો અને સાંપ્રદાયિક હિંસાને કારણે કરોડો રૂપિયાનું નુકસાન થાય છે, જે રકમનો ઉપયોગ શિક્ષણ કે હોસ્પિટલ બનાવવા માટે થઈ શક્યો હોત.પરિસ્થિતિ અત્યંત ગંભીર છે, પણ બદલાવ આપણા હાથમાં છે.ધર્મ અને જ્ઞાતિ ઘરની ચાર દીવાલની અંદર હોવા જોઈએ. બહારની દુનિયામાં આપણી ઓળખ માત્ર ‘ભારતીય નાગરિક‘ ની હોવી જોઈએ.
રાજકારણીઓના ઉશ્કેરણીજનક ભાષણોને ઓળખતા શીખવું પડશે. જે નેતા શિક્ષણ અને રોજગારની વાત કરે તેને જ પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ.નવી પેઢીને એવું શિક્ષણ મળવું જોઈએ જે ભેદભાવના ચશ્મા ઉતારીને ‘વસુધૈવ કુટુંબકમ‘ની ભાવના જગાડે.જો ભારતને 2047 સુધીમાં વિકસિત રાષ્ટ્ર બનાવવું હોય, તો આપણે આપણી માનસિકતાના વાડાઓ તોડવા જ પડશે. જાતિ, જ્ઞાતિ અને ધર્મ એ વ્યક્તિગત શ્રદ્ધા હોઈ શકે, પણ રાષ્ટ્રીય વિકાસ માટે તે ક્યારેય અવરોધ ન બનવા જોઈએ. જ્યાં સુધી આપણે એકબીજાના હાથમાં હાથ મિલાવીને ‘હિન્દુસ્તાની‘ તરીકે ગૌરવ નહીં લઈએ, ત્યાં સુધી વિકાસ માત્ર આંકડાઓમાં જ રહેશે, જમીન પર નહીં.